Từ sáng sớm 30/5, khu vực quanh sới bùn trước Đền Vân đã chật kín người đến xem trận chung kết lễ hội Vật cầu nước. Nhiều người phải đứng từ xa hoặc tìm vị trí cao hơn để có thể quan sát trọn vẹn các pha tranh cầu diễn ra dưới mặt sân lầy đặc trưng của lễ hội.
Trước giờ khai hội, sân thi đấu được làm ướt bằng nước lấy từ sông Cầu. Lớp bùn sệt tạo nên mặt sân đặc biệt, vừa là điều kiện thi đấu vừa mang ý nghĩa tâm linh, tượng trưng cho ước vọng mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ của cư dân nông nghiệp.
Theo phong tục địa phương, nước được các cô gái trong làng gánh từ sông Cầu về đổ xuống sới vật. Nghi thức này được duy trì qua nhiều thế hệ, gắn với ký ức lao động và tín ngưỡng dân gian của người dân vùng Kinh Bắc.
Trước khi bước vào cuộc tranh tài, các quân cầu thực hiện nghi lễ tại đền. Lễ xong, tất cả quân cầu được lên sân đền Hạ để uống rượu trận. Họ ngồi xếp bằng thành 4 hàng, hai bên quay mặt vào nhau. Cỗ trận gồm dưa hấu, rượu... được bày ở giữa trong 4 mâm, mỗi mâm 4 bát, 4 đĩa. Ăn cỗ trận là một phần nghi thức để các trai làng lấy lộc và sức mạnh trước khi tranh tài.
Lực lượng thi đấu gồm 16 quân cầu là những thanh niên khỏe mạnh được tuyển chọn kỹ lưỡng, chia thành hai đội Giáp Thượng và Giáp Hạ. Trước lễ hội, họ phải tuân thủ nhiều quy định kiêng kỵ nghiêm ngặt theo lệ làng.
Ngay sau hồi trống khai hội, quả cầu gỗ mít nặng khoảng 20 kg được đưa ra giữa sân trong tiếng hò reo của đám đông.
Theo quan niệm dân gian, quả cầu tượng trưng cho mặt trời - nguồn năng lượng của sự sống. Việc tranh cầu thể hiện khát vọng chinh phục thiên nhiên, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.
Các quân cầu lập tức lao vào vòng tranh chấp. Trong lớp bùn dày đặc, những thân người liên tục va chạm, ghì giữ, kéo ngã nhau để giành quyền kiểm soát quả cầu. Bùn đất bắn lên, che kín cơ thể, tạo nên khung cảnh vừa quyết liệt vừa hỗn loạn.
Có những thời điểm, các quân cầu phải ngâm mình hoàn toàn dưới mặt bùn trơn trượt. Những pha tranh chấp khiến nhiều quân cầu bị xước trên vai, lưng... nhưng không ai rời cuộc chơi.
Quả cầu nhiều lần đổi hướng giữa vòng vây của hàng chục thanh niên, khiến sới bùn liên tục bùng lên những pha giằng co quyết liệt.
Xung quanh sân đấu, khán giả đứng ken đặc. Tiếng hò reo, tiếng gọi nhau vang lên theo từng pha tranh cướp, tạo nên bầu không khí sôi động kéo dài suốt nhiều giờ.
Người dân địa phương tin rằng việc chạm vào bùn từ sới vật cầu mang lại may mắn, bình an và tài lộc, vì vậy nhiều người không ngần ngại tiến sát khu vực thi đấu để hòa vào không khí lễ hội.
Một trong những khoảnh khắc ấn tượng nhất là khi các quân cầu phối hợp nâng đồng đội lên cao để thoát khỏi vòng vây hoặc mở đường cho quả cầu di chuyển.
Lễ hội Vật cầu nước làng Vân gắn với truyền thuyết về Đức Thánh Tam Giang - người có công giúp dân chống giặc ngoại xâm. Bốn năm, đến hẹn lại lên, Hội Vật Cầu nước năm nay diễn ra từ ngày 28 đến 30/5 (tức từ ngày 12 đến 14 tháng Tư Âm lịch).
Được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội Vật cầu nước làng Vân luôn là điểm hẹn văn hóa đặc sắc của vùng Kinh Bắc.
Lê Tuấn Tâm
