Trên toàn nước Mỹ, cứ 5 người trưởng thành thì gần một người cho biết từng sử dụng thuốc nhóm GLP-1 để giảm cân hoặc điều trị các bệnh mạn tính như tiểu đường, bệnh tim, kéo theo hàng loạt câu chuyện thành công.
Tuy nhiên, đằng sau việc giảm cân, các bác sĩ cho biết những loại thuốc này cũng đang vô tình nuôi dưỡng nỗi ám ảnh nguy hiểm về ăn uống và hình thể, đến mức chi phối cuộc sống của một số người.
"Chúng tôi đã gặp những bệnh nhân được kê đơn các thuốc này, nhưng rồi họ rơi vào vòng xoáy khó kiểm soát, tái phát các triệu chứng và hành vi rối loạn ăn uống", bác sĩ Brad Smith, Giám đốc y khoa của The Emily Program - tổ chức chuyên điều trị rối loạn ăn uống tại Mỹ - nói vói NY Post. "Chúng tôi cũng ghi nhận những trường hợp xuất hiện hành vi ăn uống lệch lạc, thậm chí phát triển thành rối loạn ăn uống do tác động của các loại thuốc này, dù trước đó họ chưa từng có tiền sử mắc bệnh".
Theo bác sĩ Smith, hiện tượng này không hoàn toàn nằm ngoài những gì ông từng chứng kiến với các loại thuốc gây sụt cân khác - chẳng hạn một số thuốc kích thích. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh thuốc nhóm GLP-1 là câu chuyện hoàn toàn khác.
"Ảnh hưởng của chúng đã vượt xa bất cứ điều gì trước đây", ông nói. "Mức độ tác động chắc chắn lớn hơn nhiều so với các loại thuốc từng được sử dụng trước đó".
Hiện tượng này được gọi là "agonorexia" - khi các thuốc đồng vận thụ thể GLP-1 khiến người dùng rơi vào ám ảnh về ăn uống và giảm cân, đến mức gây nguy hại cho sức khỏe.
Nhóm thuốc GLP-1 có trong Ozempic và Wegovy. Ảnh minh hoạ: Adobe Stock
Cảm giác no nhưng nuôi dưỡng rối loạn ăn uống
Nhóm thuốc GLP-1 hoạt động bằng cách bắt chước các hormone được ruột tiết ra sau khi ăn, từ đó làm giảm cảm giác thèm ăn, làm chậm quá trình tiêu hóa và kiểm soát đường huyết. Chúng khiến người dùng ăn ít hơn, cảm thấy no lâu hơn và giảm bớt tình trạng luôn bị ám ảnh bởi chuyện ăn uống - những suy nghĩ về đồ ăn xuất hiện dồn dập, dai dẳng và khó kiểm soát.
Các bác sĩ cho rằng những loại thuốc này đặc biệt hấp dẫn với người vốn đang vật lộn với hành vi ăn uống rối loạn, bởi chúng khiến việc cắt giảm lượng thức ăn trở nên dễ dàng hơn.
Một số chuyên gia điều trị nói với NY Post rằng họ từng trực tiếp tiếp nhận hoặc nghe về những trường hợp tìm cách "lách" quy định để tiếp cận thuốc dù không đủ điều kiện y khoa, trong đó có việc sử dụng các nền tảng khám chữa bệnh từ xa với quy trình sàng lọc lỏng lẻo.
"Tôi từng nghe có người cho rằng đây là cách ‘lành mạnh hơn’ để thực hiện những hành vi vốn đặc trưng của rối loạn ăn uống," tiến sĩ Zoe Ross-Nash, nhà tâm lý học lâm sàng được cấp phép, cho biết.
"Tôi từng gặp những người cho rằng đây là một cách lành mạnh hơn để kìm hãm các hành vi vốn thuộc về rối loạn ăn uống", tiến sĩ Zoe Ross-Nash, nhà tâm lý học lâm sàng, cho biết.
Tuy nhiên, với một số bệnh nhân, chính những tác dụng từng được xem là giải pháp cho tình trạng thừa cân dai dẳng lại phản tác dụng, để lại hệ lụy tâm lý kéo dài ngay cả sau khi họ ngừng thuốc. "Thực chất, GLP-1 đang vô tình củng cố các hành vi rối loạn ăn uống. Khi những hành vi đó được lặp đi lặp lại và trở nên dễ dàng hơn, chúng sẽ tiếp tục ăn sâu và khó dứt bỏ", Ross-Nash nói.
Cái bẫy tác dụng phụ
Những hệ lụy ngoài mong muốn của thuốc GLP-1, như các vấn đề về tiêu hóa, càng khiến tình hình trở nên phức tạp.
"Khi buồn nôn, bạn sẽ không muốn ăn. Như vậy, chúng ta vừa hạn chế ăn vì cơ thể khó chịu, vừa có thể nôn ra lượng thức ăn đã nạp vào do cảm giác buồn nôn", Ross-Nash nói. "Cả hai hành vi - nhịn ăn và nôn ói - đều vô tình được củng cố khi sử dụng GLP-1".
Tiến sĩ Thea Gallagher, nhà tâm lý học lâm sàng tại NYU Langone, cho biết chỉ riêng việc sụt cân quá nhanh cũng có thể làm méo mó nhận thức của một người, đặc biệt khi họ rơi vào tình trạng thiếu cân ở mức bệnh lý. "Khi cơ thể ở mức thiếu cân có thể làm gia tăng rối loạn hình ảnh cơ thể và khiến tình trạng trở nên tồi tệ hơn về lâu dài", bà giải thích.
GLP-1 có thể gây cảm giác buồn nôn, chán ăn. Ảnh minh hoạ: Adobe Stock
Từ vóc dáng thon gọn đến vòng xoáy bất ổn
Dù GLP-1 thường được kê đơn để sử dụng lâu dài nhằm duy trì hiệu quả giảm cân, các nghiên cứu cho thấy phần lớn người dùng ngừng thuốc chỉ sau một đến hai năm. Theo giới chuyên môn, việc dừng thuốc có thể gây xáo trộn tâm lý không kém gì lúc bắt đầu sử dụng.
"Chúng tôi từng tiếp nhận những khách hàng rơi vào tình trạng ám ảnh ngoại hình và xuất hiện hành vi ăn uống rối loạn", Sarah Davis, nhà trị liệu tâm lý, cho biết. "Cả thời điểm bắt đầu dùng thuốc lẫn khi ngừng thuốc đều trở thành bước ngoặt lớn với họ".
Ross-Nash cũng ghi nhận mô hình tương tự. Theo bà, việc ngừng sử dụng GLP-1 có thể trở thành cú kích hoạt mạnh về tâm lý, bởi nhiều bệnh nhân tăng lại số cân đã giảm, thậm chí còn nhiều hơn trước. Trong những trường hợp đó, Ross-Nash nói 'họ dễ bị nhìn nhận như một sự thất bại, trong khi thực tế vấn đề nằm ở cơ chế của thuốc'.
Những lời khen ngợi khi giảm cân thường khiến người trong cuộc càng khó dừng lại, thôi thúc họ tiếp tục sụt cân ngay cả khi điều đó không còn tốt cho sức khỏe. "Điều này có thể kéo dài và củng cố các hành vi rối loạn ăn uống. Đặc biệt khi họ đã quen với cảm giác giảm thèm ăn do thuốc mang lại. Khi cảm giác thèm ăn quay trở lại, họ sẽ lo sợ tăng cân và lại tìm cách kiểm soát cực đoan hơn", Davis nói.
Với một số người, những hệ lụy tâm lý còn kéo dài rất lâu sau khi đã ngừng thuốc.
Ross-Nash cho biết bà từng nghe nhiều người xung quanh chia sẻ rằng sau khi sử dụng thuốc, họ rơi vào trạng thái ám ảnh kéo dài về ngoại hình. Dù đã ngừng thuốc, họ vẫn không ngừng nghĩ đến cân nặng, vóc dáng và cảm giác cơ thể mình trông như thế nào trong mắt người khác.
"Những suy nghĩ đó lấn át các mối quan tâm khác trong cuộc sống, khiến họ cảm thấy như việc giảm cân và kiểm soát cơ thể đã trở thành trung tâm, thậm chí chi phối toàn bộ đời sống tinh thần của mình", bà nói.
Nâng cao nhận thức, thận trọng khi sử dụng
Điều khiến Ross-Nash trăn trở nhất là việc những loại thuốc giảm cân này hiếm khi đi kèm cảnh báo đầy đủ về nguy cơ tác động tiêu cực đến mối quan hệ với thức ăn và hình ảnh cơ thể.
"Không ai nói với bệnh nhân rằng: 'Đây là thuốc GLP-1 của bạn, và nó có thể khiến bạn gặp nguy cơ rối loạn ăn uống'. Nhiều người hoàn toàn bị bất ngờ. Đó là lý do quy trình tư vấn và đồng thuận điều trị cần được thực hiện chặt chẽ, minh bạch hơn", chuyên gia cho biết.
Đại diện Novo Nordisk, hãng dược sản xuất semaglutide, hoạt chất chính trong Ozempic và Wegovy, nói với NY Post rằng an toàn của bệnh nhân luôn là ưu tiên hàng đầu.
"Hiệu quả và độ an toàn của semaglutide đã được chứng minh rộng rãi ở người thừa cân, béo phì, với nhiều bằng chứng vững chắc cho thấy thuốc giúp cải thiện các chỉ số sức khỏe", người này nói thêm.
Các chuyên gia nhấn mạnh cần nâng cao nhận thức ở cả bệnh nhân lẫn nhân viên y tế. Họ đề xuất sàng lọc kỹ nguy cơ rối loạn ăn uống trước khi kê GLP-1, không chỉ dựa vào tiền sử bệnh mà cả các yếu tố như cầu toàn, bất mãn ngoại hình, khó kiểm soát cảm xúc hoặc tiền sử gia đình có vấn đề tâm lý.
Dù hướng dẫn yêu cầu bác sĩ hỏi về sức khỏe tâm thần trước khi kê đơn Ozempic, Wegovy, nhiều chuyên gia cho biết bước này trên thực tế không phải lúc nào cũng được thực hiện đầy đủ.
Theo Hiệp hội Rối loạn Ăn uống Quốc gia Mỹ (NEDA), các yếu tố nguy cơ bao gồm xu hướng cầu toàn, không hài lòng với cơ thể, khó kiểm soát cảm xúc, hoặc có tiền sử cá nhân hay gia đình mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần như lo âu, trầm cảm, rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) hay rối loạn sử dụng chất kích thích.
"Nếu nhìn lại phẫu thuật giảm cân trước đây, bệnh nhân thường phải trải qua sàng lọc tâm lý trước khi được tiến hành. Còn với thuốc này thì quy trình đó hầu như không diễn ra", Davis nói.
Theo các chuyên gia, việc hỗ trợ cũng không nên dừng lại sau khi bệnh nhân bắt đầu dùng thuốc.
Rachel Naar, chuyên gia dinh dưỡng làm việc với bệnh nhân rối loạn ăn uống, cho rằng bác sĩ chăm sóc ban đầu cần giới thiệu người dùng GLP-1 đến chuyên gia dinh dưỡng. "Những người dùng thuốc thường phải rất linh hoạt trong việc duy trì năng lượng và bảo toàn khối cơ - điều không hề dễ dàng. Vì thế, sự đồng hành của chuyên gia dinh dưỡng là vô cùng cần thiết".
Các chuyên gia cũng mong muốn bác sĩ kê đơn chủ động kết nối nhiều bệnh nhân hơn với nhà trị liệu tâm lý để được hỗ trợ song song, ngay cả khi họ chưa từng được chẩn đoán rối loạn ăn uống.
Ngoài ra, Tiến sĩ Thea Gallagher cách xã hội nói về GLP-1 cũng cần thay đổi. Bà cho rằng cuộc thảo luận cần được kéo về đúng trọng tâm là sức khỏe, thay vì chỉ chăm chăm vào con số trên cân. "Giảm cân tự thân không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với khỏe mạnh. Với người thừa cân, việc sụt cân có thể mang lại lợi ích nhất định, nhưng điều quan trọng hơn vẫn là duy trì một lối sống lành mạnh toàn diện và theo dõi sát sao những biểu hiện ám ảnh tiêu cực về vóc dáng hay cân nặng", Gallagher nói.
Nữ chuyên gia đồng thời lưu ý cần đặc biệt cẩn trọng để mục tiêu giảm cân không biến thành sự ám ảnh tinh thần, bởi một khi điều đó xảy ra, nó có thể dần chi phối suy nghĩ và đời sống của người trong cuộc. "Chúng ta phải hết sức thận trọng để việc này không trở thành nỗi ám ảnh chi phối tâm trí", Gallagher nhấn mạnh.
Hướng Dương (Theo NY Post)
